ปัฏฐาน ๒๔ ปัจจัย

ปัฏฐานคืออะไร

อรรถกถาอธิบายว่า “ปัฏฐาน” มาจาก ป (หลากหลาย) + ฐาน (ปัจจัย) แปลว่า “ปัจจัยอันหลากหลาย” คัมภีร์นี้นำธรรมทั้งหมดในมาติกาของธัมมสังคณี (บทที่ ๑) มาจับคู่กันทุกแบบ แล้วแสดงว่าแต่ละคู่เป็นปัจจัยแก่กันด้วยปัจจัยใดบ้าง โดยแสดงทั้งแบบที่เป็นปัจจัย (อนุโลม) แบบที่ไม่เป็นปัจจัย (ปัจจนียะ) และแบบผสม รวมเป็น ๒๔ วิธีการแสดง

อรรถกถาเล่าว่าในสัปดาห์ที่ ๔ หลังตรัสรู้ ขณะพระพุทธเจ้าทรงพิจารณาพระอภิธรรมที่เรือนแก้ว เมื่อทรงพิจารณาถึงคัมภีร์ปัฏฐาน พระญาณได้โอกาสแผ่ไปเต็มที่ ฉัพพรรณรังสี (รัศมี ๖ สี) จึงเปล่งออกจากพระวรกาย

ศัพท์พื้นฐาน ๓ คำ

ก่อนเรียนปัจจัยแต่ละข้อ ควรรู้จักคำ ๓ คำที่ใช้ตลอดทั้งคัมภีร์

• ปัจจยธรรม — ธรรมที่เป็นผู้ให้ เป็นผู้อุปการะ เช่น ประสาทตาที่ช่วยให้การเห็นเกิด
• ปัจจยุปปันนธรรม — ธรรมที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยนั้น เป็นผู้รับ เช่น การเห็น
• ปัจจยสัตติ — “แรง” หรือวิธีที่ปัจจัยนั้นอุปการะ เช่น ประสาทตาอุปการะการเห็นโดยเป็นที่อาศัย (นิสสยปัจจัย) และโดยเกิดก่อน (ปุเรชาตปัจจัย) ปัจจัย ๒๔ ก็คือสัตติ ๒๔ แบบนี้เอง

ปัจจัยทั้ง ๒๔

รายชื่อตามลำดับในคัมภีร์ บทสวดพระอภิธรรมในงานศพบทสุดท้ายคือรายชื่อนี้ “เหตุปัจจโย อารัมมณปัจจโย…” ไล่ไปจนถึง “อวิคตปัจจโย”

ปัจจัยเกี่ยวกับเวลา

ปัจจัยหลายข้อบอกว่าเหตุกับผลสัมพันธ์กันในเวลาอย่างไร

• ดวงก่อนกับดวงถัดไป — อนันตระ สมนันตระ นัตถิ วิคตะ: จิตดวงก่อนดับไป เปิดโอกาสให้ดวงถัดไปเกิดทันทีตามลำดับ (บทที่ ๓ และ ๙)
• เกิดก่อน — ปุเรชาตะ: รูปที่เกิดก่อนและยังตั้งอยู่ เช่น ประสาทตาและสีที่ปรากฏ อุปการะการเห็นที่เกิดทีหลัง
• เกิดทีหลัง — ปัจฉาชาตะ: จิตที่เกิดทีหลังอุปการะร่างกายที่เกิดก่อนให้ตั้งอยู่ได้ เหมือนน้ำที่รดภายหลังช่วยหล่อเลี้ยงต้นไม้ที่โตแล้ว
• เกิดพร้อมกัน — สหชาตะ และอัญญมัญญะ: ธรรมที่เกิดพร้อมกันค้ำจุนกัน เหมือนเปลวไฟกับแสงสว่าง และเหมือนไม้สามขาที่พิงกันตั้งอยู่
• ตลอดเวลาที่ยังมีอยู่ — อัตถิ และอวิคตะ: ธรรมที่ยังไม่ดับเป็นปัจจัยได้ตราบที่ยังมีอยู่

อุปนิสสยปัจจัย: ปัจจัยที่ใกล้ชีวิตที่สุด

อุปนิสสยะคือที่อาศัยที่มีกำลังมาก แบ่งเป็น ๓ แบบ แบบที่สามกว้างที่สุดและเป็นเรื่องที่เราเห็นได้ทุกวัน

• อารัมมณูปนิสสยะ — อารมณ์ที่มีกำลังมากจนจิตให้ความสำคัญ เช่น ระลึกถึงบุญที่เคยทำแล้วเกิดปีติ
• อนันตรูปนิสสยะ — จิตดวงก่อนเป็นที่อาศัยที่มีกำลังแก่ดวงถัดไป
• ปกตูปนิสสยะ — สิ่งที่สะสมหรือคุ้นเคยมา เช่น นิสัย ความรู้ ศรัทธา เพื่อน ครู อาหาร อากาศ ที่อยู่ ล้วนเป็นปัจจัยแก่จิตใจได้ ทั้งในทางดีและไม่ดี
• ในอุปัฑฒสูตร พระอานนท์กราบทูลว่ากัลยาณมิตรเป็นครึ่งหนึ่งของพรหมจรรย์ พระพุทธเจ้าตรัสว่าอย่าพูดอย่างนั้น กัลยาณมิตรเป็นพรหมจรรย์ทั้งหมด นี่คือตัวอย่างของปกตูปนิสสยะที่มีกำลังมาก

อธิปติปัจจัย และอาหารปัจจัย

• อธิปติ (ความเป็นใหญ่) แบบเกิดร่วม มี ๔ อย่าง คือ ฉันทะ (ความพอใจ) วิริยะ (ความเพียร) จิตตะ (ความใส่ใจ) และวิมังสา (ปัญญาพิจารณา) ในจิตดวงหนึ่งมีได้เพียงอย่างเดียวที่เป็นใหญ่ ทั้ง ๔ นี้คืออิทธิบาท ๔ ที่ใช้ทำงานให้สำเร็จ
• อธิปติแบบอารมณ์ คืออารมณ์ที่จิตให้ความสำคัญเป็นพิเศษจนครอบงำใจ เช่น สิ่งของที่รักมาก หรือนิพพานสำหรับพระอริยะ
• อาหาร (เครื่องหล่อเลี้ยง) มี ๔ อย่าง คือ อาหารที่กิน (กพฬีการาหาร) หล่อเลี้ยงรูป ผัสสะหล่อเลี้ยงเวทนา เจตนา (มโนสัญเจตนาหาร) หล่อเลี้ยงการเกิดใหม่ และวิญญาณหล่อเลี้ยงนามรูป

นามกับรูปเป็นปัจจัยแก่กัน ๖ แบบ

อภิธัมมัตถสังคหะจัดปัจจัยทั้ง ๒๔ ตามว่า “ใครให้ใคร” ได้ ๖ แบบ ซึ่งแสดงว่านามกับรูปพึ่งพากันอย่างแนบแน่น ไม่มีฝ่ายใดอยู่ได้ลำพัง

ลองวิเคราะห์ขณะเดียว: อยากกินขนม

ความรู้สึกง่ายๆ อย่าง “อยากกินขนมที่เห็น” ไม่ได้มีเหตุเดียว ภาพนี้แสดงเพียงบางปัจจัยที่ทำงานพร้อมกันในขณะนั้น ถ้าวิเคราะห์ตามคัมภีร์ทั้งหมดจะละเอียดกว่านี้อีกมาก

ย่อ ๒๔ เหลือ ๔

อภิธัมมัตถสังคหะสรุปว่า ปัจจัยทั้ง ๒๔ รวมลงได้ใน ๔ ปัจจัย คือ อารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย กัมมปัจจัย และอัตถิปัจจัย ถ้าจะจำเพียง ๔ ข้อเพื่อใช้ในชีวิต ก็คือ ใจรู้อะไรอยู่ (อารมณ์) มีอะไรหนุนหลังอยู่ (อุปนิสสยะ) กำลังตั้งใจทำอะไร (กรรม) และมีอะไรอยู่ตรงหน้าจริงๆ ในขณะนี้ (อัตถิ)

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• “ผลหนึ่งมาจากเหตุเดียว” — ไม่ใช่ ทุกขณะมีปัจจัยหลายอย่างทำงานพร้อมกัน ความสำเร็จหรือความล้มเหลวจึงไม่ได้มาจาก “ฉัน” คนเดียว หรือ “เขา” คนเดียว
• “ปัฏฐานเป็นบทสวดสำหรับคนตาย” — บทสวดเป็นเพียงรายชื่อปัจจัย ส่วนเนื้อหาของคัมภีร์คือการอธิบายความสัมพันธ์ของทุกสิ่งในชีวิตของคนที่ยังอยู่
• “มีผู้สร้างหรือผู้ควบคุมเครือข่ายของปัจจัย” — ไม่ใช่ ปัจจัยทำงานตามธรรมชาติของมัน ไม่มีผู้สั่ง และไม่มีตัวตนอยู่เบื้องหลัง
• “ถ้าทุกอย่างเป็นไปตามปัจจัย เราก็ไม่ต้องรับผิดชอบอะไร” — ไม่ใช่ เจตนาของเราเองเป็นกัมมปัจจัย และสิ่งที่เราเลือกคบหาหรือฝึกฝนเป็นปกตูปนิสสยะ เราจึงเป็นปัจจัยสำคัญของชีวิตตัวเอง