จิต

จิตคืออะไร — ดูจากลักษณะ ๔ ด้าน

อรรถกถาอธิบายปรมัตถธรรมแต่ละอย่างด้วย ๔ ด้าน คือ ลักษณะ (สิ่งที่เป็นตัวมันเอง) กิจ (หน้าที่) อาการปรากฏ (สิ่งที่ผู้พิจารณาเห็น) และเหตุใกล้ (ปัจจัยที่ทำให้เกิด) สำหรับจิตมีดังนี้

• ลักษณะ — รู้อารมณ์ (วิชานนะ) จิตไม่ได้ “ทำ” อะไรนอกจากรู้ เหมือนกระจกที่รับภาพ
• กิจ — เป็นหัวหน้าหรือนำหน้าธรรมที่เกิดร่วมกัน (เจตสิก) ดังคาถาธรรมบทข้างบน
• อาการปรากฏ — การสืบต่อ ดวงหนึ่งดับ ดวงใหม่เกิดต่อไม่ขาดสาย
• เหตุใกล้ — นามและรูป คือเจตสิกที่ประกอบ และรูปที่เป็นที่อาศัย

จิต มโน วิญญาณ — คำเดียวกันหรือเปล่า

คัมภีร์ธัมมสังคณีใช้คำหลายคำเรียกสิ่งเดียวกัน ได้แก่ จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ และวิญญาณขันธ์ ในพระอภิธรรมทั้งหมดนี้คือจิต ต่างกันเพียงมุมที่มอง เช่น เรียก “วิญญาณ” เมื่อเน้นการรู้แจ้งอารมณ์ เรียก “มนินทรีย์” เมื่อเน้นความเป็นใหญ่ในการรู้

คำว่า “หทัย” ในที่นี้หมายถึงจิตใจ ไม่ใช่หัวใจที่เป็นอวัยวะ และ “วิญญาณ” ไม่ใช่ผีหรือดวงวิญญาณแบบที่ใช้ในภาษาพูด

จิตไม่เคยเกิดตามลำพัง

จิตทุกดวงต้องมีองค์ประกอบ ๓ อย่างเสมอ

• อารมณ์ — จิตต้องรู้อะไรบางอย่างเสมอ ไม่มีจิตที่ว่างเปล่าไม่รู้อะไรเลย แม้ตอนหลับลึกจิตก็ยังมีอารมณ์ของตน
• เจตสิก — มีเจตสิกประกอบอย่างน้อย ๗ ดวงทุกครั้ง (สัพพจิตตสาธารณเจตสิก) เช่น ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา ซึ่งจะเรียนในบทถัดไป
• ที่อาศัย — สำหรับสัตว์ที่มีร่างกาย จิตต้องอาศัยรูป เช่น การเห็นอาศัยประสาทตา

เกิดทีละดวง ดับเร็วที่สุด

ในอังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่าไม่ทรงเห็นสิ่งใดที่เปลี่ยนแปลงเร็วเท่าจิต อภิธรรมอธิบายว่าจิตแต่ละดวงมี ๓ ขณะย่อย คือ เกิด (อุปาทะ) ตั้งอยู่ (ฐีติ) และดับ (ภังคะ) และรูปหนึ่งๆ มีอายุเท่ากับจิตเกิดดับถึง ๑๗ ดวง

จิตเกิดได้ครั้งละดวงเท่านั้น เมื่อดวงหนึ่งดับ ก็เป็นปัจจัยให้ดวงถัดไปเกิดทันทีโดยไม่มีช่องว่าง (อนันตรปัจจัย) ภาพด้านล่างย่อให้ง่าย ในความจริงระหว่าง “เห็น” กับ “คิด” ยังมีจิตอีกหลายดวงทำงานต่อกัน ซึ่งจะเรียนในบทวิถีจิต

แบ่งจิต ๘๙ ตามภูมิ

ภูมิ คือ ระดับของจิต ตั้งแต่จิตในชีวิตประจำวันไปจนถึงจิตที่รู้นิพพาน

• กามาวจรจิต ๕๔ — จิตที่วนเวียนอยู่กับอารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ แบ่งเป็น อกุศลจิต ๑๒ อเหตุกจิต ๑๘ (จิตที่ไม่มีเหตุประกอบ เช่น การเห็น การได้ยิน) และกามาวจรโสภณจิต ๒๔ (จิตดีงาม)
• รูปาวจรจิต ๑๕ — จิตของผู้ได้รูปฌานจากการเจริญสมาธิ เช่น เพ่งกสิณ แบ่งเป็นกุศล วิบาก กิริยา อย่างละ ๕ ตามระดับฌาน
• อรูปาวจรจิต ๑๒ — จิตของผู้ได้อรูปฌานซึ่งละเอียดกว่า มีอารมณ์ที่ไม่ใช่รูป เช่น อากาศที่ไม่มีที่สิ้นสุด แบ่งเป็นอย่างละ ๔
• โลกุตตรจิต ๘ — มรรคจิต ๔ และผลจิต ๔ ของพระโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี และอรหันต์ มีนิพพานเป็นอารมณ์

แบ่งจิต ๘๙ ตามชาติ (ธรรมชาติของจิต)

อีกวิธีหนึ่งคือดูว่าจิตเป็นกุศล อกุศล วิบาก หรือกิริยา ซึ่งต่อจากเรื่องกุศล–อกุศล–อัพยากฤตในบทที่ ๑ (วิบากและกิริยาคืออัพยากฤต)

• อกุศลจิต ๑๒ และกุศลจิต ๒๑ — เป็นจิตที่ “สร้างกรรมใหม่” ส่งผลในอนาคต
• วิบากจิต ๓๖ — เป็นผลของกรรมที่ทำไว้แล้ว เช่น การเห็นสิ่งที่น่าดูเป็นผลของกุศล การเห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเป็นผลของอกุศล
• กิริยาจิต ๒๐ — ทำหน้าที่ได้แต่ไม่ก่อผลกรรม ส่วนใหญ่เกิดกับพระอรหันต์ ยกเว้นบางดวง เช่น จิตที่หันไปรับอารมณ์ทางทวารทั้ง ๕ ซึ่งเกิดกับทุกคน

อ่านชื่อจิตให้เป็น: ทำไมโลภมูลจิตจึงมี ๘ ดวง

ชื่อจิตในอภิธรรมยาวเพราะบอกส่วนประกอบไว้ครบ ตัวอย่างเช่น โลภมูลจิตดวงที่ ๑ ชื่อเต็มคือ “โสมนัสสสหคตัง ทิฏฐิคตสัมปยุตตัง อสังขาริกัง” แปลว่า เกิดพร้อมความดีใจ ประกอบด้วยความเห็นผิด และเกิดขึ้นเองโดยไม่มีใครชักชวน

โลภมูลจิตแปรได้ ๓ ด้าน ด้านละ ๒ ทาง จึงได้ ๒ × ๒ × ๒ = ๘ ดวง

• เวทนา — โสมนัส (ดีใจ) หรืออุเบกขา (เฉยๆ)
• ทิฏฐิ — ประกอบด้วยความเห็นผิด หรือไม่ประกอบ
• การชักชวน — อสังขาริก (เกิดเอง) หรือสสังขาริก (มีสิ่งกระตุ้นหรือคนชักชวน)
• ตัวอย่างดวงที่ ๑: ดื่มเหล้าอย่างสนุกด้วยความคิดว่า “ไม่เห็นผิดอะไร” โดยไม่มีใครชวน
• มหากุศลจิต ๘ ก็ใช้หลักเดียวกัน คือ ดีใจหรือเฉยๆ × ประกอบด้วยปัญญาหรือไม่ × เกิดเองหรือมีคนชวน

วันหนึ่งของจิต

ลองดูว่าในวันธรรมดาวันหนึ่ง จิตประเภทต่างๆ ผลัดกันเกิดอย่างไร

• ตื่นนอน ลืมตาเห็นแสงแดด — การเห็นเป็นวิบากจิต (อเหตุกะ)
• จิบกาแฟแล้วรู้สึกอร่อย อยากได้อีกแก้ว — โลภมูลจิต
• รถติดจนจะสาย หงุดหงิด — โทสมูลจิต
• นั่งทำงานแต่ใจลอยคิดเรื่อยเปื่อย — โมหมูลจิต (ประกอบด้วยความฟุ้งซ่าน)
• ยื่นเงินช่วยคนที่ลำบากด้วยความเต็มใจ — มหากุศลจิต
• หลับลึกไม่ฝัน — จิตยังทำงานเป็นภวังคจิต ซึ่งเป็นวิบากจิต

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• “จิตเป็นตัวตนถาวรที่ย้ายจากภพหนึ่งไปอีกภพหนึ่ง” — ไม่ใช่ ในมหาตัณหาสังขยสูตร พระพุทธเจ้าทรงตำหนิความเห็นว่าวิญญาณดวงเดียวกันท่องเที่ยวไป สิ่งที่มีคือกระแสของจิตที่เกิดดับสืบต่อกันตามเหตุปัจจัย
• “วิบากคือผลกรรมไม่ดีเท่านั้น” — ไม่ใช่ วิบากมีทั้งผลของกุศลและผลของอกุศล
• “ทุกคนมีจิตครบ ๘๙ ดวง” — ไม่ใช่ ๘๙ คือจำนวนประเภทที่เป็นไปได้ เช่น ปุถุชนไม่มีโลกุตตรจิต และกิริยาจิตส่วนใหญ่เกิดเฉพาะพระอรหันต์
• “ทำหลายอย่างพร้อมกันได้จริง” — ไม่ใช่ จิตเกิดครั้งละดวง ที่ดูเหมือนพร้อมกันคือการสลับอย่างรวดเร็ว